Rievdadusat kulturmuitolágas (sámi kulturmuittuid ráfáiduhttinrádji)

Dokumentet på regjeringen.no

1 Proposišuvnna váldosisdoallu

1.1 Álgu

Dán proposišuvnnas evttoha Dálkkádat- ja birasdepartemeanta rievdadusaid geassemánu 9. beaivvi 1978 nr. 50 lágas kulturmuittuid birra (kulturmuitoláhka). Evttohus guoská kulturmuitolága § 4 nuppi lađđasii, nu ahte sámi kulturmuittuid automáhtalaš ráfáidahttinrádji biddjo jahkái 1917.

Otná vuolggasadji lea ahte sámi kulturmuittut mat leat boarráseappot go 100 jagi leat automáhtalaččat ráfáiduhttojuvvon, gč. kulturmuitolága § 4 nuppi lađđasa. Olbmuid maŋis leat eanet luottat mađi lagabui mii boahtit iežamet áiggi, automáhtalaččat ráfáiduhtton kulturmuitolohku boahtá de lassánit áiggi mielde.

Maŋŋil go Riikarevišuvdna Dokumeanttas nr. 3:9 (2008–2009) siidu 11 čujuhii hástalusaide mat čuvvot rievddadeaddji ráfáiduhttinráji, de lea Riikaantikvára ja departemeanta čohkken eanet árvvoštallamiid otná ortnegis. Láhkaevttohussii mii biddjo ovdan dán proposišuvnnas lea doarjja stuoradiggedieđáhusas Meld. St. 35 (2012–2013) Framtid med fotfeste. Kulturminnepolitikken ja Sámediggeráđi čielggadeamisSR 054/13 jagis 2013. Sámediggi evttohii jagis 2016 bidjat automáhtalaš ráfáiduhttinráji jahkái 1917, gč. SR 171/16 ja SP 45/16. Sámi kulturmuittuid mat leat nuorabut go jahki 1917 sáhttá, nu go eará kulturmuittuid, mearridit ráfáiduhttit kulturmuitolága §§ 15, 19 ja 20 mielde jus leat olahan daid eavttuid.

1.2 Evttohus mii ii fievrreduvvo viidáseappot dán proposišuvnnas

Láhkarievdadeami álgobarggus árvvoštalle ja ovddidedje oaivila das ahte galggašii go kvena kulturmuittuide seamma ráfáiduhttinsuodjalus go sámi kulturmuittuide.

Sámedikki dievasčoahkkin mearridii juovlamánu 7.b. 2016 ahte fásta ráfáiduhttinrádji maid berrešii gustot kvena kulturmuittuide kulturmuitolága § 4 nuppi lađđasa mielde. Sámediggi deattuhii ahte dievasčoahkkinmearrádus galggai ipmirduvvot ávžžuhussan Dálkkádat- ja birasdepartementii čielggadit ášši viidáseappot. Norgga kvenalihtu lihttostivra sáddii reivve Dálkkádat- ja birasdepartementii ođđajagimánu 9. beaivvi 2017 ahte lihttostivra ovttajienalaččat dáhttu ahte kulturmuitoláhka § 4 nubbi lađas galgá maid gustot kvena kulturmuittuide.

Dálkkádat- ja birasdepartemeanta lea árvvoštallan ja gávnnahan ahte kulturmuitoláhka § 4 nubbi lađas ii galgga rievdaduvvot dainna lágiin ahte kvena kulturmuittut ožžot seamma láhkanannejuvvon ráfáiduhttinsuodjaleami go sámi kulturmuittut. Departemeanta čujuha dasa ahte ulbmil dáinna láhkarievdademiin lea buoridit dušše ovtta dain ráfáiduhttineavttuin mat leat lágas. Dan oktavuođas ii leat áigeguovdil váldit ovdan gažaldagaid makkár kulturmuitokategoriijain galgá leat ráfáiduhttinsuodjalus. Kvena kulturmuittuid suodjaleapmi lea juo mielde dábálaš ráfáiduhttinbarggus. Riikaantikvára strategiijas Fredningsstrategi mot 2020 for kulturminneforvaltningen leat kvena kulturmuittut okta dain logi fáttáin mat galget vuoruhuvvot ráfáiduhttimis. Suohkanat sáhttet geavahit plána- ja vistelága ja lassin sihkkarastit kulturmuittuid main lea regionála dahje báikkálaš árvu.

2 Láhkaevttohusa duogáš

Proposišuvnnas Ot.prp. nr. 7 (1977–78) Om lov om kulturminner lea unnán vuođušteapmi mii boahtá ovdan dien sierra áigeeaktomuddemii sámi kulturmuittuid automáhtalaš ráfáiduhttimis. Ráfáiduhttinmearrádusa vuođušteapmi lea oanehaččat válddahuvvon proposišuvnnas 4.6 čuoggás siidu 20, gos boahtá ovdan ahte

sámekultuvra lea gávdnon muhtin muddui beroškeahttá kulturovdáneamis muđui norgga servodagas. Oasit norgga máttaráiggis ja gaskaáiggis gávdnojit sámi kultuvrras ođđasit áiggis. Lávdegotti álgoárvalus evttohii nugo namuhuvvon ahte sámi kulturmuittuid, sihke «gitta» ja «luovos», mat leat boarráseappot go čuođi jagi, galggai láhka fátmmastit. Okta bájuhus lávdegotti evttohusas s 31 lea ahte sámi kulturmuittut nugo oaffarbáikkit, bivdorokkit, hávdesajit jna. leat čadnon elemeanttaide sámi kultuvrras mat leat áigahaččat ja eai šat anus. Liikká bohtet seammalágan kulturmuittut davviriikalaš kulturguovlluin áigodagain mat leat máŋggaid čuohte jagiid boarraseappot dan dihte go sirdašupmi risttalaš kultuvrii, girkogárddiid ásaheapmi ja bivdoservodagaid heaittiheapmi manai hiljibut sámi guovlluin. Láhka ferte dan dihte addit láhkavuođu ráfáiduhttit buot kulturmuittuid mat eai šat leat doaibmi elemeanttat sámi kultuvrras.

Departemeanta lea ovttaoaivilis lávdegottiin ja ovddida mearrádusevttohusaid sámi kulturmuittuide, eanas muddui nu go lávdegoddi lea evttohan.

Cealkámušat proposišuvnnas čájehit ahte dán ráfáiduhttinmearrádusas ledje vuosttažettiin arkeologalaš kulturmuittut jurdagis, ja ahte sámi kulturmuittut maid ipmirduvvojedje deaŧalaš gáldun norgga historjjá ja kultuvrra birra. Mearrádusa dadjanvuogi mielde fátmmastuvvojit goitge sihke kulturmuittut ja visttit. Kulturmuitolága § 4 praktiseren lea maid leamaš mearrádusa dadjanvuogi mielde.

Dokumeanttas nr. 3:9 (2008–2009) deattuhii Riikarevišuvdna kulturmuitohálddašeami hálddahuslaš, juridihkalaš ja ekonomalaš gaskaomiid headjuvuođaid ja riskaelemeanttaid. Okta headjuvuohta mii váldui ovdan raporttas, siidu 11–12 lei čadnon sámi kulturmuitohálddašeapmái; rievddadeaddji čuohtejahkerádji mielddisbuktá ahte automáhtalaččat ráfáiduhttojuvvon sámi visttiid lohku sáhttá lassánit juohke jagi. Čujuhuvvui dasa ahte ii leat bajilgovva das makkár sámi visttit mat leat automáhtalaččat ráfáiduhttojuvvon. Dasa lassin mearkkašii Riikarevišuvdna ahte hálddašeamis váillui bajilgovva ja rutiinnat almmustahttit guđet sámi visttit mat boahtte áiggis šaddet automáhtalaččat ráfáiduhttojuvvot.

Maŋŋil Riikarevišuvnna iskkadeami bivddii Riikaantikvára jagis 2010 ásahusa Norsk institutt for kulturminneforskning (NIKU) árvvoštallat rievddadeaddji 100-jagiráji ja fásta ráfáiduhttinráji. Čuovvovaš raporttain, raporta 40-2010, raporta 43-2011, raporta 57-2012 ja raporta 70-2013 konkluderejedje ahte rievddadeaddji rádji mielddisbuktá ahte automáhtalaččat ráfáiduhttojuvvon sámi kulturmuittuid lohku johtilit lassána. NIKU raportta nr. 43 2011 konklušuvnnas siidu 46 daddjo ahte

Automáhtalaččat ráfáiduhttojuvvon sámi kulturmuittuid rievddadeaddji 100-jagiráji joatkin mielddisbuktá boahttevaš jagiin ahte kulturmuittuid lohku johtilit lassána, nugo boazodoalu olu rusttegat, eanadoalloguovllut ja vánddardangeainnut meahcis , ja vel lassin iešguđetlágan visttit nugo priváhta orrunviesut, almmolaš visttit, ealáhusvisttit ja maiddái infrastruktuvra. Dakkár kulturmuitolassáneapmi boahtá dađistaga mearridit areálageavaheami sámi ássanguovlluin. Dát ii guoskka dušše čoahkkebáikkiin, muhto maid doppe gos áigot viidáseappot fievrredit árbevirolaš vuođđoealáhusaid nugo boazodoalu ja eanadoalu. Automáhtalaččat ráfáiduhttojuvvon objeavttaid lohku sáhttá lassánit nu olu ahte lea hehttehussan sávahahtti servodatovdáneapmái.

Jagis 2011 attii dalá Birasgáhttendepartemeanta barggu advokáhttafitnodahkii Arntzen de Besche guorahallat sámi kulturmuittuid ráfáiduhttinnjuolggadusaid. Mandáhta vuosttaš čuoggás bivddii departemeanta geahčadit ráfáiduhttinmodeallaid mat leat vuođđuduvvon kulturmuitolágas, ja maiddái mearrádusaid váikkuhusa daid motiivvaid ektui. Guorahallamis gessui ovdan ahte otná ortnega lea váttis bealuštit go čujuha dakkár njuolggadusa vuođušteapmái, nu go dat boahtá ovdan lága ovdabargguin.

Čakčat 2011:s álggahuvvui sámi visteregistrerenprošeakta Identifisering og registrering av samiske bygninger. Registrerenproseassa lei oassi kulturmuitohálddašeami máhttolokten Kunnskapsløftet for kulturminneforvaltningen, mii lea Dálkkádat- ja birasdepartemeantta ja Riikaantikvára čuovvoleapmi Riikarevišuvnna hálddašanođasmahttin. Registrerenprošeakta bisttii 2017 rádjái. Sámediggi hábmii ja čađahii prošeavtta mii ruhtaduvvui Riikaantikvára bušeahta bokte. Prošeakta duođaštii ahte automáhtalaččat ráfáiduhtton visttiid lohku boahtá lassánit boahttevaš logijagiid mielde.

Sámediggeráđi čielggadeamis SR 054/13, SP 020/13 čuokkis 3.1.2 sámi kulturmuitosuodjaleami birra konkluderejuvvo ahte jus rievddadeaddji 100-jagi rádji doalahuvvo, de boahtá objeavttaid lohku muhtin logijagiid mielde lassánit nu olu ahte lea hehttehussan sávahahtti servodatovdáneapmái sámi servodagain. Dán lágan váikkuhusat sáhttet fas mielddisbuktit ahte kulturmuittut oidnojuvvojit hehttehussan eaige resursan, ja dat sáhttet áiggi mielde dagahit ahte kulturmuitoláhka massá lága áigumuša áimmahuššat ja suodjalit sámi kulturmuittuid.

Stuoradiggedieđáhus Meld. St. 35 (2012–2013) Framtid med fotfeste. Kulturminnepolitikken, siidu 28–29 čujuha dasa ahte boahtte áiggis bohtet čuožžilit hástalusat go šaddet olu sámi visttit mat ráfáiduhttojuvvot automáhtalaččat.

Sámediggi sáddii, ovttamielalaččat Dálkkádat- ja birasdepartemeanttain, notáhta mas lei kulturmuitolága § 4 rievdadanevttohus, ráddjejuvvon gulaskuddamii čakčamánu 2.b. 2016.

Evttohus lei rievdadit rievddadeaddji 100-jagiráji fásta jahkelohkorádjin, biddjon jahkái 1917. Evttohus sáddejuvvui fylkkasuohkaniidda, riikaoassemuseaide ja ásahusaide mat barget sámi kulturmuittuiguin.

Bohte logi gulaskuddanvástádusa mat buohkat dorjo Sámedikki evttohusa. Sámediggeráđđi ovddidii mearrádusevttohusa maid Sámediggi gieđahalai dievasčoahkkimis juovlamánu 2016 (Ášši SP 45/16) dievasčoahkkinmearrádus čuojai ná:

«Sámediggi evttoha ahte kulturmuitoláhka rievdaduvvo. Rievdadus mielddisbuktá ahte sámi kulturmuittut jagi 1917 rájes ja dan boarráseappot leat automáhtalaččat ráfáiduhtton. Evttohus mielddisbuktá ahte cealkka 4. § nuppi lađđasis «Det samme gjelder samiske kulturminner som nevnt ovenfor fra mer enn 100 år tilbake» sihkkojuvvo ja dan sadjái boahtá; «Seamma guoská maid sámi ja kvena kulturmuittuide, nu go bajábealde namuhuvvon, mat lea jagi 1917 rájes dahje boarrásabbot.

Dasa lassin oaidná sámediggi ahte sámi, ja erenoamážit mearrasámi guovlluin, leat kvena ja sámi kulturmuittut hui seahkalagaid maŋŋá guhkes áiggi ovttasdoaibmama, ja hui dávjá váttis earuhit. Danne lea deaŧalaš ahte dain lea ovttaárvosaš suodjalus, eastadan dihtii ahte deaŧalaš kulturmuittut jávket.

Sámedikkis lea hálddašanovddasvástádus sámi kulturmuittuin miehtá Norgga. Dát boahtá ovdan

Kulturmuitolágas. Kulturmuitolága mielde leat buot sámi kulturmuittut mat leat boarráseappot go 100 jagi. Automáhtalaččat ráfáiduhtton. Ráfáiduhttinrádji lea rievddadeaddji. Rievddadeaddji áfáiduhttirádji mielddisbuktá ahte bohtet jahkásaččat ođđa ráfáiduhtton sámi kulturmuittut. Kulturmuittuid lohku mat jahkásaččat bohtet, lassánit hirbmosit. Dát addá arvat eanet hálddašanhástalusaid. Earenoamážit go geahččá sámi visttiid, de lea dárbu bidjat fásta jahkelogu ráfáiduhttimiin.»

Maŋemus oassi Sámedikki dievasčoahkkima mearrádusas ii leat viidásetfievrreduvvon, gč. čuoggá 1.2 bajábealde.

Ášši sáddejuvvui de departementii. Sámedikki dievasčoahkkinmearrádus ja ášši gieđahallan bidjá vuođu ovttas eará raporttaiguin, láhkarievdadanevttohussii.

3 Gulaskuddan

Dálkkádat- ja birasdepartemeanta čuovvolii Sámedikki ovdabarggu ja sáddii geassemánu 9.b. 2017 sámi kulturmuittuid ráfáiduhttinráji rievdadusevttohusa gulaskuddamii:

Departemeanttat:

Mánáid- ja dásseárvodepartemeanta

Ruhtadandepartemeanta

Justiisa- ja gearggusvuoðadepartemeanta

Gielda- ja ođasmahttindepartemeanta

Kulturdepartemeantta

Máhttodepartemeanta

Eanandoallo- ja biebmodepartemeanta

Ealáhus- ja guolástusdepartemeanta

Direktoráhtat:

Birasdirektoráhtta

Fylkkamánnit:

Buskerud fylkkamánni

Finnmárkku fylkkamánni

Hedmark fylkkamánni

Hordaland fylkkamánni

Møre ja Romsdal fylkkamánni

Nordland fylkkamánni

Nord-Trøndelag fylkkamánni

Oppland fylkkamánni

Oslo ja Akershus fylkkamánni

Rogaland fylkkamánni

Sogn ja Fjordane fylkkamánni

Sør-Trøndelag fylkkamánni

Telemark fylkkamánni

Troms fylkkamánni

Vestfold fylkkamánni

Østfold fylkkamánni

Fylkkasuohkanat:

Akershus fylkkasuohkan

Aust-Agder fylkkasuohkan

Buskerud fylkkasuohkan

Finnmárkku fylkkasuohkan

Hedmark fylkkasuohkan

Hordaland fylkkasuohkan

Møre ja Romsdal fylkkasuohkan

Nordlándda fylkkasuohkan

Nord-Trøndelag fylkkasuohkan

Oppland fylkkasuohkan

Rogaland fylkkasuohkan

Sogn ja Fjordane fylkkasuohkan

Sør-Trøndelag fylkkasuohkan

Telemark fylkkasuohkan

Romssa fylkkasuohkan

Vest-Agder fylkkasuohkan

Vestfold fylkkasuohkan

Østfold fylkkasuohkan

Oahppoinstitušuvnnat:

Oslo Universitehta

Davviriikalaš Sámi Instituhtta

Sámi allaskuvla

Romssa Universitehta

Eará:

Árran – julevsáme guovdásj

Forbundet Kysten

Foreningen fredet

Fortidsminneforeningen

Gielddaid guovddášlihttu

Kulturhistorjjálaš Musea

Norsk Forening for Fartøyvern

Norsk institutt for kulturminneforskning

Norgga kulturárbi

Norsk kulturforum

Norsk kulturminnefond

Norgga Boazosápmelaččaid Riikkasearvi

Norgga Sámiid Riikasearvi

Pitesamisk senter

Riddu Duottar Musea

Saemien Sitje

Sámiid Álbmotlihttu

Samenes Landsforbund

Sámiráđđi

Sámi kulturguovddáš

Sámi museasearvi

Davvi álbmogiid guovddáš

Sitji Jarnge – Samisk Kultur- og utviklingssenter

Skoltene i Norge

Stiftelsen Bergen Sjøfartsmuseum

Romssa musea

Várjjat Sámi Musea

Várdobáiki Sámi guovddáš

Østsamene i Neiden

Bohte 6 gulaskuddanvástádusa.

Lea dušše Davvi-Trøndelága fylkkasuohkan mas leat mearkkašumit gulaskuddanevttohussii.

Čuovvovaš instánssain eai lean mearkkašumit gulaskuddanevttohussii:

Eanadoallo- ja biebmodepartemeanta

Lulli-Trøndelága fylkkasuohkan

Hordaland fylkkasuohkan

Fylkkamánni Davvi-Trøndelágas

Justiisa- ja gearggusvuoðadepartemeanta

Davvi-Trøndelága fylkkasuohkana ávžžuhusa mielde, válde vuhtii maid Gïelem Nastedh, Gïeleaernie ja Nord Universitet maŋŋil gulaskuddanáigemeari. Dat eai leat buktán cealkámušaid.

4 Láhkaevttohus

4.1 Sámi kulturmuittuid automáhtalaš ráfáiduhttinráji rievdadeapmi

4.1.1 Gustojeaddji riekti

Ráfáiduhttin kulturmuitolága mielde

Ráfáiduhttin kulturmuitolága mielde juhkkojuvvo guovtti váldokategoriijai; dalle go ráfáiduhttin dáhpáhuvvá automáhtalaččat lága olis – legalráfáiduhttin – ja ráfáiduhttin mearrádusa bokte. Automáhtalaš ráfáiduhttin muddejuvvo kulturmuitolága § 4 mielde. Mearrádus sirre sámi kulturmuittuid nuppi lađđasis eará kulturmuittuin vuosttaš lađđasis.

Kulturmuitolága § 4 nuppi lađđasis čuovvu ahte kulturmuittut mat namuhuvvojit mearrádusa bustáva a rájes j rádjái máttaráiggis ja gaskaáiggis (gitta jahkái 1737) leat automáhtalaččat ráfáiduhttojuvvon. Jus galget automáhtalaččat ráfáiduhttojuvvot fertejit guokte eavttu olahuvvon: kulturmuitu ferte leat vissis lágan mii namuhuvvo bustáva a rájes j rádjái, ja das ferte leat vissis ahki.

Kulturmuitolága § 4 vuosttaš lađas bustáva a rájes j rádjái gusto seamma ládje sámi kulturmuittuide mat leat boarraseappot go 100 jagi, gč. kulturmuitolága § 4 nuppi lađđasa.

Áigeeaktu sámi kulturmuittuide § 4 nuppi lađđasa mielde ii leat čadnon dihto áigodahkii dahje jahkelohkui, muhto lea rievddadeaddji ja fátmmasta álo kulturmuittuid mat lea boarraseappot go 100 jagi.

Automáhtalaš ráfáiduhttin kulturmuitolága § 4 mielde mielddisbuktá ahte ii sáhte bidjat johtui doaimmaid nu go leat válddahuvvon kulturmuitolágas § 3 lobi haga. Gielddus fátmmasta viidát ja guoská juohke duohta dáhpáhussii. Kulturmuitolága § 8 mielde ferte juohkehaš gii áigu bidjat johtui doaimma, nu go namuhuvvon kulturmuitolágas § 3, ohcat sierralobi dasa. Sierralobi árvvoštallan automáhtalaččat ráfáiduhttojuvvon sámi kulturmuittuid dáfus mearriduvvo seamma ládje go sierralobiárvvoštallan dahkko eará kulturmuittuide.

4.1.2 Evttohus gulaskuddannotáhtas

Gulaskuddannotáhtas lea evttohuvvon rievdadit kulturmuitolága § 4 nuppi lađđasa nu ahte sámi kulturmuittuid automáhtalaččat ráfáiduhttinrádji biddjo jahkái 1917. Sámi kulturmuittuid ja sámi visttiid mat leat nuorabut go jahki 1917 sáhttá muđui mearrádusain ráfáiduhttit kulturmuitolága §§ 15, 19 ja 20 jus dat eavttut leat olahuvvon.

4.1.3 Gulaskuddaninstánssaid oaidnu

Dálkkádat- ja birasdepartemeanta oaččui guhtta gulaskuddancealkámuša. Lea dušše Davvi-Trøndelága gulaskuddancealkámušas mas leat mearkkašumit gulaskuddanevttohussii.

Davvi-Trøndelága fylkkasuohkan doarju gulaskuddanevttohusa.

Fylkkasuohkan oaivvilda goitge ahte láhkarievdadusa vuođuštus lea čadnon ekonomiijai, resursageavaheapmái ja servodatberoštumiid deattuheapmái. Viidáseappot dáhttu fylkkasuohkan definišuvnna das mii sámi kulturmuitu lea.

4.1.4 Konsultašuvnnat Sámedikkiin

Hálddahuslaš konsultašuvnnat dollojuvvojedje juovlamánu 5. beaivvi 2017 gos konstaterejuvvui ovttaoaivilvuohta láhkarievdadusevttohussii ja ahte lea dárbu vissis deattuhemiide proposišunteavsttas. Ovttaoaivilvuohta lea čállojuvvon oktasaš loahppaprotokollii.

4.1.5 Departemeantta árvvoštallan

Departemeanta oaidná rievddadeaddji ráji sámi kulturmuittuid automáhtalaččat ráfáiduhttimis hástaleaddjin. Áiggi mielde lassána automáhtalaččat ráfáiduhttojuvvon kulturmuittuid lohku. Sámi visttiid lohku mat leat boarraseappot go 100 jagi boahtá nugo ovdal namuhuvvon NIKU Rapportas 43 – 2011 leat earenoamážit mearkkašahtti maŋŋil 2045 dan hirbmat stuora ođđasishuksema geažil mii dáhpáhuvai dain guovlluin gos bolde buot nuppi máilmmisoađi vuolde. Eará kulturmuittut nugo boazodoalu olu rusttegat, eanadoalloguovllut ja vánddardangeainnut meahcis maid dahket ahte automáhtalaččat ráfáiduhttojuvvon sámi kulturmuittut lassánit boahttevaš jagiin. Dát sáhttá daguhit hástalusaid hálddašeapmái ja go boahttevaš automáhtalaččat ráfáiduhttin vásihuvvo hehttehussan ja ii resursan. Fásta jahkelogurádji addá vejolašvuođa fuomášit kulturmuittuid mat rehkenastojit seailluhanvearan kulturhistorjjálaš áigodaga vuođul masa gullet. Sámi kulturmuittuid mat leat nuorabut go 100 jagi lea buoret molssaeaktu ráfáiduhttit daid konkrehta suodjalanárvvoštallama vuođul dábálaš mearrádusráfáiduhttimiin, gč. kulturmuitolága §§ 15, 19 ja 20.

Nu go Sámediggi mearkkašii čakčamánu 2. beaivvi 2016 gulaskuddannotáhtas sáhttá leat váttis čujuhit dihto jahkelohkui mii čájeha čielga ráji sámi fysalaš kulturalbmanahttimiin. Sámediggi lea evttohan čatnat ráji dan vuosttaš sámečoahkkimii Tråantes guovvamánu 6. beaivvi 1917, go dat čoahkkin mearkkaša ahte šadde deaŧalaš rievdamat sámi servodagaide ja servodagain 1900 čuohtejagimolsunáiggis.

Dán áigodagas šattai dađistaga eanet systemáhtalaš assimilerenpolitihkka sámiid ektui, ruvkeásaheamit ja geaidnohuksen lassánedje, guolástus ja bossubivdu lassánii, ja maiddái eanodoallu viidánii. Jagis 1897 bođii ođđa boazodoalloláhka mii celkkii ahte diktit bohccuid guohtut eará olbmo eatnamis lobi haga lei lága vuostá. Ráđđehus oaččui maid válddi gieldit boazodoalu. Maŋŋil 1900 mielddisbuvttii dát ahte sámit dađistaga mobiliserejedje dáruiduhttinpolitihka vuostá ja dan lassáneaddji deaddima maid sámit vásihedje, maid sámi ovddasteaddji olbmot ovddidedje. Sámi aviissat ja girjjit almmuhuvvojedje ja máŋga sámi organisašuvnna ásahuvvojedje. Viidáseappot de bođii ođđa boazoguohtunsoahpamuš jagis 1919, mii garraseappot regulerii boazoguohtumiid gaskal Norgga ja Ruoŧa. Dát mielddisbuvttii rievdamiid boazoguohtuneatnamiid geavaheamis, ovdamearkka dihte Romssas, gos sámit ruoŧa bealde eai šat beasa johtit geasseguohtunbáikkiide sulluin rittus, ja mii de mielddisbuvttii ahte fertejedje guođđit ovdalaš geasseorohagaid. Riikačoahkkin Tråantes jagis 1917 čuovvuluvvui sámepolitihkalaš čoahkkimiin Finnmárkkus čuovvovaš jagiin, ja maiddái eará sámepolitihkalaš doaimmain.

Konsekveansa dás lei ahte máŋga beali sámi kultuvrras ja servodagas, eallinvuogis ja kulturalbmanemiin rivde maŋŋil 1900. Rievdamat sihke sámi ássanstruktuvrras, ealáhusdoaimmaheamis, ealáhusheiveheamis, organiseremis, ovttasdoaibmamis ja historjjálaš gáldovuođđu addá vuođu bidjat fásta ráfáiduhttinráji 1900-logu álgui.

Departemeanta oaivvilda ahte Sámedikki evttohus ahte bidjat fásta ráfáiduhttinráji jahkái 1917 lea bures vuođuštuvvon ja doarju dán. Dálá automáhtalaččat ráfáiduhtton sámi kulturmuittut bissot dalle ráfáiduhttojuvvon go automáhtalaš ráfáiduhttinrádji biddjo áigái mii odne lea 100 jagi maŋos áiggi dáfus. Departemeanta áigu vel lasihit ahte sámi kulturmuittuid sierra automáhtalaš ráfáiduhttinráji vuođuštupmi lea ahte dat leat guovddáš dokumentašuvdnamateriálan sámi historjái ja ovdahistorjái. Dát duođašta movt sámiid gaskavuohta lea leamaš ja sin oktavuohta earáiguin ja maiddái movt eatnamat ja luondduresurssat leat geavahuvvon áiggiid mielde.

Mii «sámi kulturmuitu» lea kulturmuitolága § 4 nuppi lađđasa mielde ii leat definerejuvvon lágas. Doahpagis lea sihke etnalaš ja kulturhistorjjálaš čanasteapmi; ii leat mearrideaddji rehkenasto go dat olmmoš geasa kulturmuitu gullá odne sápmelažžan sámelága mielde. Juovlamánu 20. beaivvi 2004 nr. 1718 láhkaásahusa mielde fágalaš ovddasvástádusjuogadeami birra kulturmuitolága mielde, lea Sámediggi rievttes eiseváldi sámi kulturmuittuid dáfus. Sámi visttiid registrerenprošeavttas jagiin 2011- 2017 lea ovdánan oktasaš ipmárdus «sámi kulturmuitu» árvvoštallamis. Departemeanta ii oainne dárbbu eanet eavttuide.

Sámi kulturmuittuide mat leat nuorabut go jahki 1917 gustojit kulturmuitolága dábálaš njuolggadusat. Lea nu go ovdal namuhuvvon láhkavuođđu mearrádusráfáiduhttit sámi kulturmuittuid kulturmuitolága §§ 15, 19 ja 20 mielde. Dainna lágiin oaivvilda departemeanta ahte vejolaš unohas konsekveanssat rievddadeaddji ráji eretváldima geažil sáhttet fuomášuvvot. Mearrádusráfáiduhttin čađahuvvo deaŧalaš kulturmuittuid gáldo-, dokumentašuvdna- ja vásihanárvvu vuođul, ja galgá sihkkarastit representatiiva válljenmuni kulturmuittuin main lea našuvnnalaš árvu. Kulturmuitolága kapihtal 5 ja 6, ja maiddái dábálaš áššemeannudannjuolggadusat hálddašanlága mielde sihkkarastet dohkálaš ráfáiduhttinproseassaid.

5 Ekonomalaš ja hálddahuslaš váikkuhusat

Láhkarievdadusain mii garvit ahte juohke jagi šaddet ain ođđa automáhtalaččat ráfáiduhttojuvvon, sámi kulturmuitoobjeavttat, ja seastit dainna lágiin resurssaid. Fásta ráfáiduhttinrádji mearkkaša maid ahte šaddá diehttevaš bajilgovva das makkár automáhtalaččat ráfáiduhttojuvvon sámi visttit gávdnojit, mii álkida daid hálddašeami.

6 Mearkkašumit

Ráji mearrádus lea čadnon vuosttaš sámi riikačoahkkimii mii dollui Tråantes guovvamánu 2.beaivvi 1917. Dadjanvuogi mielde galgá mearrádus goitge ipmirduvvot nu ahte buot sámi kulturmuittut gitta juovlamánu 31.beaivvi 1917 rádjái leat automáhtalaččat ráfáiduhttojuvvon kulturmuitolága § 4 nuppi lađđasa mielde. Mearrádus fátmmasta nu go ovdal buot sámi kulturmuittuid namuhuvvon § 4 vuosttaš lađđasis bustáva a rájes j rádjái.

Ráva

Dálkkádat- ja birasdepartemeanta

rávve:

Ahte Gonagaslaš Majestehta dohkkehat ja vuolláičálát ovdanbiddjojuvvon proposišuvdnaevttohusa Stuoradiggái kulturmuitolága rievdademiid birra (sámi kulturmuittuid ráfáiduhttinrádji).

Mii HARALD, Norgga Gonagas,

nannet:

Stuoradiggi bivdojuvvo dahkat láhkamearrádusa ahte rievdadit kulturmuitolága (sámi kulturmuittuid ráfáiduhttinráji) evttohusa mielde mii lea mielddusin.

Láhkaevttohus
rievdadusaid birra kulturmuitolágas (sámi kulturmuittuid ráfáiduhttinrádji)

I

Geassemánu 9. beaivvi 1978 nr. 50 lágas kulturmuittuid birra dahkko čuovvovaš rievdadus:

§ 4 nubbi lađas galgá čuodjat:

Seamma gusto sámi kulturmuittuide mat leat namuhuvvon bajábealde jagi 1917 rájes dahje boarráseappot.

§ 12 vuosttaš lađas bustávva c galgá čuodjat:

Sámi kulturmuittut mat leat dakkárat go namuhuvvon a vuolde ja mat leat jagi 1917 rájes dahje boarráseappot.

II

Rievdadus biddjo fápmui dakkaviđe.